Skip to main content

कोड र वेटको युगमा सहकार्यात्मक प्रणाली

मोनोटोन सहकार्यमार्फत वितरित स्व-संगठन

Updated 24 min readMarkdown
Part of seriesUnified and Decentralized
कोड र वेटको युगमा सहकार्यात्मक प्रणाली

एउटा त्रिभुज हस्तान्तरण गरौँ।

आफ्नो नाम लेखेर राख्ने चलन चल्नुभन्दा धेरै पहिले कसैले त्रिभुजका कोणहरू जोड्दा किन दुई समकोण बराबर हुन्छन् भनेर देखे। उनले एक जना विद्यार्थीलाई देखाए। विद्यार्थीले त्यो लेखेर राखे, अनि ती विद्यार्थीका विद्यार्थीका विद्यार्थीहरूले पहिलो मान्छेले देखेको कुरा कहिल्यै नदेखी प्रमेय सिके। झन्डै साढे दुई हजार वर्षपछि आज हरेक स्कुले बच्चाले यो "जान्दछ", तर कतै खोजेर नहेरी यो किन सत्य हुन्छ भनेर भन्न सक्ने थोरै मात्र छन्।

अब त्यही प्रमेय कसैले कहिल्यै स्क्यान गरेका सबै पाठ्यपुस्तकमा तालिम पाएको मोडललाई दिनुहोस्। त्यसले प्रमेय भन्छ, तीन शैलीमा प्रमाणित गर्छ, चित्र कोर्छ र तपाईंको गृहकार्य पनि जाँचिदिन्छ। विद्यार्थीहरूको लहरमा अर्को एउटा कडी थपियो, अनि त्यो लहरमा उभिएका हामीमध्ये कसैले, मोडलले समेत, केही पनि देख्नुपरेन।

कुनै अर्थ र कुनै बेला त्यो अर्थ बुझेका मान्छेबीचको यही खाडलको चिन्ता हुसर्लले सन् १९३६ मा गरेका थिए। हामी कोड र वेट (मोडलका प्यारामिटर) को युगमा बाँचिरहेका छौँ, जसले माग्नासाथ त्यही खाडल अझ फराकिलो बनाउँछ: स्किमाहरूले के अभिलेख गर्न सकिन्छ भन्ने तय गर्छन्, र मोडलका वेटहरूले अभिलेख गर्न सकिने जुनसुकै कुरा उत्पादन गरिदिन्छन्। मान्छे, संस्था र तिनका सफ्टवेयरले मिलेर अभिलेख राख्ने सहकार्यात्मक प्रणालीहरू ठ्याक्कै त्यही खाडलको बीचमा बसेका छन्।

यो पाठले त्यो खाडललाई हुसर्ल, डेरिडा, बोद्रियार, हाइडेगर, मर्लो-पोन्ती, लियोतार, लाकाँ र जिजेकमार्फत पढ्छ, र उही प्रश्न उठाउने अभिलेख र वर्गीकरणका समाजशास्त्रीहरूमार्फत पनि, यही पाठका लागि कल्पना गरिएको एउटा मधुमेह एपको छेउमा राखेर। यसले मेरा तीन पुराना लेखसँग पनि दाँजेर पढ्छ: सन् २०१४ मा मैले लेखेको अनुसन्धान म्याट्रिक्स, २०२० को अनार्किटेक्चर, र सोही वर्ष समयका अर्थगत र अस्तित्वगत संकटबारे लेखिएका निबन्धहरू।

यी सबैमा दौडिरहने धागो हो मोनोटोन सहकार्यमार्फत वितरित स्व-संगठन। कुनै सहकार्य मोनोटोन तब हुन्छ, जब त्यसको हरेक कदमले पक्षहरूले जानेको कुरामा थप्ने मात्र गर्छ: नयाँ अभिलेख, नयाँ सम्बन्ध, नयाँ सह-हस्ताक्षर। सच्याइ पनि अर्को एउटा अभिलेखकै रूपमा आउँछ, जसले आफूले सच्याउने अभिलेखतिर औँल्याउँछ। Collaboration Is Composition मा मैले प्रमाणित गरेँ कि आ-आफ्ना हस्ताक्षरित अभिलेख राख्ने पक्षहरूले कुनै अर्केस्ट्रेटर बिना यसरी मिलेर काम गर्न सक्छन्। यस्ता सहकार्यले अर्थलाई के गर्छन् भन्ने प्रश्नमै यो पाठ बारम्बार फर्किरहन्छ।

यो पाठ उपाय सुझाउनुभन्दा बढी वर्णन गर्छ। यसले कोर्ने एउटै डिजाइन, हस्ताक्षरित अभिलेखका तीन तह र थप्ने मात्र नियम, पठनहरूले के संकेत गर्छन् भनेर हेर्ने एउटा विचार-प्रयोग हो। मैले पछिल्लो पटक प्रकाशित गरेको नुस्खा डेभलपर बनाउने बारे थियो, र त्यो ठिकै चल्यो।

त्रिभुज हस्तान्तरण

हुसर्लले ज्यामितिको उत्पत्ति (The Origin of Geometry) सन् १९३६ मा लेखे, जुन बेला उनी पछि युरोपेली विज्ञानको संकट (The Crisis of European Sciences) बन्ने कृतिमा काम गरिरहेका थिए। यसको प्रश्न सानो सुनिन्छ। एक जनाले पहिलोपटक देखेको ज्यामितीय सत्य सबैका लागि सत्य कसरी बन्यो, र त्यसलाई विरासतमा पाउने सबै पुस्तासम्म उही सत्य कसरी रहिरह्यो?

उनको उत्तर दुई भागमा आउँछ। भाषाले एउटा अर्थलाई एक जनाबाट अर्कोसम्म पुर्‍याउँछ, र लेखनले त्यसलाई ती दुवैभन्दा लामो बाँच्न दिन्छ। यसको मूल्य हामी विचलनका रूपमा तिर्छौँ। अर्थ हस्तान्तरण हुँदै जाँदा आफ्नो उत्पत्तिबाट टाढिँदै जान्छ, किनकि हरेक पुस्ताले नतिजा, प्रमेय र विधिहरू तिनलाई जन्माउने अन्तर्दृष्टि बिना नै पाउँछ, अनि तिनैमाथि नयाँ नतिजा थप्दै जान्छ। अर्थ तहतह भएर थिग्रिन्छ, र हुसर्ल यसलाई अवसादन (sedimentation) भन्छन्।

अवसादनले नै ज्ञानलाई बढ्न दिन्छ। प्रयोग गर्नुअघि हरेक प्रमाण फेरि पत्ता लगाउनुपर्ने भए कसैले गणित गर्नै सक्दैनथ्यो। यसलाई इमानदार, अर्थात् ब्याकट्र्याक गरेर फेरि पहिल्याउन सकिने, बनाइराख्ने कुरा हो पुनःसक्रियता (reactivation): चासो राख्ने जोकोहीले तहहरू खोतल्दै तल पुगेर रचना फेरि गर्न र त्यो किन सत्य हुन्छ भनेर फेरि देख्न सक्छ। तहहरू पुनःसक्रिय गर्न सकिन्जेल परम्परा जीवित रहन्छ।

समस्या तब सुरु हुन्छ, जब कसैले यो झन्झट गर्दैन। संकट मा हुसर्ल यसको जरा ग्यालिलियोबाट सुरु भएको प्रकृतिको गणितीकरणसम्म पुर्‍याउँछन्:

ग्यालिलियो, भौतिकशास्त्र अर्थात् भौतिक प्रकृतिका आविष्कारक ..., एकैसाथ पत्ता लगाउने र ढाकछोप गर्ने प्रतिभा हुन्। (Crisis, §9h, trans. Carr, p. 52; नेपाली अनुवाद मेरो)

सूत्रहरूले काम गरे, त्यसैले मान्छेले तिनलाई प्रयोग गरे, र जुन जिउँदो संसारबाट ती अमूर्त बनाइएका थिए, त्यो आँखाबाट ओझेल पर्‍यो। यसको परिणामलाई हुसर्ल प्रविधीकरण (technization) भन्छन्।

प्रतीकहरू खाली टोकन बन्छन्, अर्थ नबुझी नियमअनुसार चलाइन्छन्, अनि कुनै विज्ञानले आफू केबारे हो भन्ने बिर्सिसकेपछि पनि सही नतिजा निकालिरहन सक्छ।

उनका आफ्नै उपचार उनकै विधिबाट आए। एपोके (epoché) ले संसारको अस्तित्वमाथिको विश्वासलाई स्थगित गर्छ, ताकि एउटा अतीन्द्रिय अहंले आफूले अनुभव गर्ने कुराको अर्थ कसरी निर्माण हुन्छ भनेर नियाल्न सकोस्। जीवन-जगत् (lifeworld), अर्थात् मान्छेले एकअर्कालाई बुझ्ने दैनिक बोध र अभ्यासको साझा संसार, हरेक विज्ञान सुरु हुने र पछि बिर्सिने आधार हो।

समाजशास्त्रले यी दुवै शब्दलाई अझ अगाडि पुर्‍यायो। आल्फ्रेड शुट्जले The Phenomenology of the Social World (१९३२) मा जीवन-जगत्लाई दैनिक सामाजिक जीवनको अध्ययनसम्म पुर्‍याए। पिटर बर्गर र थोमस लुकम्यानले The Social Construction of Reality (१९६६) मा शुट्जमार्फत अवसादनको अवधारणा लिए र साझा अनुभव कसरी परम्परामा, अनि त्यसपछि संस्थामा थिग्रिन्छ भनेर व्याख्या गरे। यसरी पढ्दा संस्था भनेको थिग्रिएको अर्थ हो, जसलाई कुनै समूहले निरन्तर पुनःसक्रिय गरिरहन्छ, वा कसरी गर्ने भन्ने बिर्सन्छ।

मैले आफ्नै लेखनमा यो संकट समयको प्रश्नमा भेटेँ। Time - I: A semantic crisis मा मैले तर्क गरेँ कि आइन्स्टाइनले निरपेक्ष, रेखीय समयरेखालाई भत्काएको एक शताब्दीपछि पनि भौतिकशास्त्र र तत्त्वमीमांसाबीच समयको कुनै कठोर साझा परिभाषा छैन। Time - II: An existential crisis ले म्याकट्यागार्टका A, B र C शृङ्खलाहरू केलाउँदै समय ब्रह्माण्डको हो कि हामीले त्यसलाई मोडल गर्ने तरिकाको भनेर सोध्यो। यता गणित र भौतिकशास्त्र भने समयलाई परिभाषित गर्ने दाबी नगरी नै नापिरहन्छन्, हिसाब गरिरहन्छन् र प्रतिनिधित्व गरिरहन्छन्। समय प्रविधीकरणको सबैभन्दा सफा नमुना हुन सक्छ: सबैले जसको हिसाब गर्छन्, तर जसको अर्थ धेरै पहिले नै पहुँचबाहिर थिग्रिसकेको छ।

अवसादन, पुनःसक्रियता र प्रविधीकरण यस पाठको बाँकी भागभर साथै रहन्छन्। समयक्रममा अभिलेख राख्ने जुनसुकै प्रणालीलाई यिनले वर्णन गर्छन्, सफ्टवेयर त त्यसमा पर्छ नै।

लेखन घर छोड्छ

डेरिडाको पहिलो पुस्तक, सन् १९६२ मा, ज्यामितिको उत्पत्ति को फ्रान्सेली अनुवाद थियो, जसमा मूल निबन्धभन्दा कैयौँ गुणा लामो भूमिका थियो। उनले हुसर्लको कुरालाई शब्दशः लिए। यदि लेखनले नै अर्थलाई वस्तुगत बनाउँछ भने, लेखन सुरुदेखि नै अर्थको एउटा अंश हो।

लेखनले आदर्श अर्थलाई पुस्तौँपुस्तासम्म यात्रा गर्न दिन्छ, किनकि लेखिएको प्रमाणलाई कोठामा न त्यसको लेखक चाहिन्छ, न कुनै खास पाठक। डेरिडा उही तथ्यबाट यसको मूल्य पनि निकाल्छन्। लेखनले अर्थलाई कुनै पनि जीवित उत्पत्तिबाट छुट्याइदिन्छ। कुनै पाठलाई कहिल्यै पुनःसक्रिय नगर्ने मान्छेले पनि पढ्न, सार्न, उद्धृत गर्न र पालना गर्न सक्छन्, र त्यसको लेखक धेरै पहिले मरिसकेको हुन सक्छ, वा कहिल्यै अस्तित्वमै नभएको पनि हुन सक्छ।

हुसर्लले आशा गरेका थिए कि पुनःसक्रियताले सधैँ उत्पत्तिसम्म पुग्न सक्छ। डेरिडाले त्यही धागोलाई अन्तिम छेउसम्म पछ्याए। अर्थलाई जोगाउने माध्यम नै त्यसलाई अन्त्यहीन रूपमा थिग्रिन दिने माध्यम हो, त्यसैले नबुझी पढ्ने सम्भावना लेखनभित्रै बसेको हुन्छ।

हरेक अभिलेखालय, डेटाबेस र पाठमा तालिम पाएको मोडलले त्यो सम्झौताका दुवै पाटो विरासतमा पाउँछ। अभिलेखले त्यसलाई बनाउने मान्छेभन्दा लामो आयु पाउँछ; अभिलेख राख्नुको मूल उद्देश्य नै त्यही हो। उही अभिलेखलाई त्यसको सन्दर्भबाट उचालेर त्यसको लेखकले कहिल्यै नभनेका कुरामा पनि जोडजाड गर्न सकिन्छ।

अभिलेख राख्न हामी जे बनाउँछौँ, त्यसले यो कुरासँगै बाँच्नुपर्छ, किनकि कुनै पनि इन्जिनियरिङले यसलाई हटाउन सक्दैन।

भूभागअघि नक्सा

बोद्रियारले छवि र वस्तुबारे उही कथा भने, उत्पत्तिप्रति झन् कम धैर्य राखेर। Symbolic Exchange and Death (१९७६) मा उनले सिमुलाक्रा (प्रतिरूप) का तीन क्रम वर्णन गरे, हरेकको आफ्नै युग।

  1. नक्कल (counterfeit), पुनर्जागरणदेखि औद्योगिक क्रान्तिसम्म, जहाँ प्रतिलिपिले मौलिकको नक्कल गर्छ र कुन के हो भन्ने सबैलाई थाहा हुन्छ।
  2. उत्पादन (production), औद्योगिक युगमा, जहाँ मेसिनले एकनासका वस्तुको शृङ्खला निकाल्छन् र मौलिकको महत्त्व हराउँछ। लाइनबाट निस्केको एउटा कार अर्को जत्तिकै वास्तविक हुन्छ।
  3. अनुकरण (simulation), कोडको युगमा, जहाँ मोडल पहिले आउँछन् र यथार्थ उत्पन्न गर्छन्, जसरी जेनेटिक वा बाइनरी कोडले आफूले निर्दिष्ट गरेको जुनसुकै कुरा उत्पन्न गर्छ।

Simulacra and Simulation (१९८१) बोर्खेसको त्यो दन्त्यकथाबाट सुरु हुन्छ, जसमा नक्सा यति विस्तृत बनाइन्छ कि त्यसले पूरै साम्राज्य ढाक्छ, अनि उनले त्यो दन्त्यकथालाई उल्टाइदिन्छन्:

भूभाग अब नक्साभन्दा अघि आउँदैन, न त त्यसपछि बाँच्छ। बरु नक्सा नै भूभागभन्दा अघि आउँछ। (Simulacra and Simulation, trans. Glaser, p. 1; नेपाली अनुवाद मेरो)

उनले छविलाई चार चरणमा पछ्याए। यसले आधारभूत यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्छ; त्यसपछि त्यो यथार्थलाई ढाक्छ र विकृत गर्छ; त्यसपछि यथार्थको अभाव लाई ढाक्छ; र अन्त्यमा कुनै पनि यथार्थसँग यसको कुनै सम्बन्ध रहँदैन। त्यो अन्तिम चरणको संसार, "मोडलहरूद्वारा उत्पत्ति वा यथार्थविनाको यथार्थको उत्पादन" (p. 1), लाई उनले अतियथार्थ (hyperreal) भने।

बोद्रियारको तेस्रो क्रम कोडमा चल्थ्यो। हाम्रो कोड र वेट मा चल्छ। कोड भनेको उनले भनेको कुरा र त्योभन्दा बढी हो: के अभिलेख गर्न सकिन्छ र कुन आकारमा भन्ने पहिल्यै तय गर्ने स्किमा, वर्गीकरण, मापदण्ड र प्रोटोकल। वेटहरूले उनको तेस्रो क्रमलाई एक कदम अगाडि लैजान्छन्। अहिलेसम्म अभिलेख भएका लगभग सबै कुरामा तालिम पाएका मोडलका प्यारामिटर यिनै हुन्, र यिनैबाट मागेअनुसार मोडल, मिडिया र सिमुलेसन निस्कन्छन्।

आजको कम्प्युटिङका तीन गुण अहिलेसम्मका पठनसँग शंकास्पद रूपमा राम्ररी मिल्छन्। हाम्रो अनुसन्धान समूहले २०१४ को बहुविषयक अनुसन्धान म्याट्रिक्स तयार पार्नुअघिदेखि नै यसलाई CURE भन्दै आएको छ, सायद उपचारभन्दा बढी त्यो पङ्क ब्यान्डको सम्झनामा।

  • Context-based Retrieval by content (सन्दर्भमा आधारित, सामग्रीद्वारा खोज)। हामी कुराहरू तिनले के भन्छन् भनेर भेट्छौँ, जसले भनेको भए पनि। यो हुसर्लकै आशा हो, कि अर्थ सामग्रीबाट मात्रै फेरि प्राप्त गर्न सकिन्छ।
  • Ubiquitous (सर्वव्यापी)। कम्प्युटिङ हरेक सतहमा र हरेक खल्तीमा छ, र यसका संकेतहरूको कुनै खास उद्गम हुँदैन। यो बोद्रियारको उत्पत्तिविहीन संसार हो।
  • The Reasoning Engine (तर्क गर्ने इन्जिन)। मोडलले कहिल्यै नघटेको घटनाको विश्वसनीय विवरण, अभिलेख वा छवि लेख्न सक्छ। यो बोद्रियारको अन्तिम चरण हो, उत्पादनका रूपमा बजारमा उतारिएको।

रिट्रिभल-अग्मेन्टेड जेनेरेसन (RAG) ले पहिलो र तेस्रो गुणलाई एउटै पाइपलाइनमा जोडेर चलाउँछ। एक वा धेरै कोर्पसबाट, सामग्री प्रश्नसँग कति नजिक छ भनेर खण्डहरू निकालिन्छन्, एक वा धेरै मोडलको सन्दर्भमा राखिन्छन्, र मोडलहरू त्यहीँबाट लेख्छन्। हुसर्लको आशा यहाँ इन्जिनियरिङका रूपमा फर्कन्छ: अर्थ सामग्रीबाटै उठ्ने अपेक्षा गरिन्छ, र खण्ड लेख्ने व्यक्ति साथमा गइहाले पनि एउटा उद्धरणका रूपमा मात्र जान्छ। Amnesiac APEs Wearing RAGs मा मैले त्यो सन्दर्भलाई क्लिपबोर्ड भनेको थिएँ, जुन एउटा कलका लागि राखिन्छ र अर्को कलसम्म हराइसक्छ, र सत्रहरूभरि एजेन्टहरूले पढ्ने र लेख्ने साझा स्मृतिको पक्षमा तर्क गरेको थिएँ।

कोड र वेट लेखन उपयोगी भएकै कारणले उपयोगी छन्: यिनले अर्थ, र अब क्षमता पनि, आफ्नो उत्पत्तिबिना यात्रा गर्न दिन्छन्। मूल्य पनि उस्तै छ। बस्, त्यो छिटो र ठूलो मात्रामा आइपुग्छ।

हथौडा, चित्रकार र यथार्थको मरुभूमि

मेरो ढाँचा पूरा गर्न केही थप पठन। हरेक फरक ठाउँबाट सुरु हुन्छ र उही धरातलमा आइपुग्छ: कुनै ठाउँमा रहेको एउटा शरीर, जहाँ हरेक कोड र हरेक वेट अन्ततः अवतरण गर्नैपर्छ।

सरोकार र गेस्टेल

हाइडेगरले आफ्ना गुरुको प्रश्नलाई कार्यशालामा पुर्‍याए। उनका लागि अर्थ डाजाइन (Dasein) बाट सुरु हुन्छ, अर्थात् आफूले नरोजेको संसारमा पहिल्यै फ्याँकिएको र त्यहाँका वस्तुहरूसँग व्यस्त रहेको अस्तित्व। हथौडाले हथौडा चलाउँदा नै आफूलाई देखाउँछ। हथौडा नभाँचिन्जेल कसैले त्यसलाई याद गर्दैन, र रातको दुई बजे कुनै बिल्ड टुल डिबग गरेका जो कोहीलाई थाहा छ, भाँचिएको औजारले आफ्नो उपस्थिति कति ठूलो स्वरमा घोषणा गर्छ।

हथौडा चलाउने कामको मुनि सरोकार (care, Sorge) बसेको हुन्छ। हामी सधैँ पहिल्यैदेखि कुनै न कुनै कुरामा सरोकार राखिरहेका हुन्छौँ, सम्भावनातिर प्रक्षेपित, आफूले कहिल्यै हस्ताक्षर नगरेको विरासत बोकेर र मृत्युतर्फ अघि बढ्दै। हाइडेगरका लागि व्याख्या भनेको बुझाइले पहिल्यै प्रक्षेपित गरिसकेको कुरालाई आफैँ खोल्दै जानु हो, जसले उनलाई व्याख्याशास्त्रीय (hermeneutic) चिन्तक बनायो, र Being and Time पढेपछि हुसर्लले आफ्ना पूर्वसहायकलाई मानवशास्त्रमा फर्किएको आरोप लगाए।

पछि हाइडेगर प्रविधितिरै मोडिए।

प्रविधिको सार कुनै पनि हिसाबले प्राविधिक होइन। ("The Question Concerning Technology", trans. Lovitt, p. 4; नेपाली अनुवाद मेरो)

उनले भनेको सार थियो गेस्टेल (Gestell, enframing): संसारलाई प्रकट गर्ने एउटा यस्तो तरिका, जसमा हरेक कुरा तयारी भण्डार (standing reserve) का रूपमा देखा पर्छ, अर्को आदेशका लागि तयार राखिएको मौज्दात। नदी विद्युत् आपूर्ति बन्छ र जङ्गल काठ। स्वास्थ्य प्रणालीमा एउटा मान्छे एउटा अभिलेख, एउटा जोखिम अंक, वा केही हजार तालिम उदाहरणका रूपमा देखा पर्छ। कसैले यस्तो चाहनुपर्दैन। ढाँचाले नै काम गर्छ।

आँखा र मन

मर्लो-पोन्तीले बोधको पक्षबाट जवाफ दिए। आफ्नो अन्तिम निबन्ध Eye and Mind (१९६१) मा उनले लेखे:

विज्ञानले वस्तुहरूलाई चलाउँछ, र तिनमा बस्न छोड्छ। ("Eye and Mind", trans. Dallery, p. 159; नेपाली अनुवाद मेरो)

उनको चित्रकार दृश्यभित्रबाटै चित्र बनाउँछ। चित्रकारको शरीर एकैसाथ हेर्ने र हेरिने हुन्छ, उसले क्यानभासमा उतार्ने त्यही संसारको हिस्सा। बोध अरू केही हुनुअघि नै शरीरमा आधारित हुन्छ, र हरेक मापन, जतिसुकै अमूर्त किन नहोस्, फेरि त्यस्तो जीवन-जगत्मा अवतरण गर्नुपर्छ जहाँ कसैलाई भोक लाग्छ वा रिंगटा चल्छ। ग्लुकोजको मानको अर्थ हुन्छ, किनभने त्यसका लागि रगत दिन त्यहाँ एउटा शरीर उपस्थित थियो।

महाआख्यानको अन्त्य

लियोतारको The Postmodern Condition (१९७९) क्युबेक सरकारका लागि ज्ञानसम्बन्धी प्रतिवेदनका रूपमा सुरु भएको थियो, जुन सिद्धान्तका सबैभन्दा धेरै उद्धृत पङ्क्तिमध्ये एउटाका लागि अचम्मको नोकरशाही उद्गम हो:

अत्यन्त सरल पारेर भन्दा, म उत्तरआधुनिकलाई महाआख्यानप्रतिको अविश्वास भनेर परिभाषित गर्छु। (trans. Bennington and Massumi, p. xxiv; नेपाली अनुवाद मेरो)

मुक्ति र चिन्तनात्मक एकताका ठूला कथाहरू हराएपछि लियोतारले स्थानीय भाषा-खेलहरू देखे, हरेकका आफ्नै नियम, र पर्फर्मेटिभिटी (performativity) बाट बढ्दो रूपमा वैधता पाउने ज्ञान। प्रणालीको इनपुट र आउटपुटको अनुपात जसले राम्रो बनाउँछ, उसैले जित्छ। आफ्नो भेलोसिटीले नापिँदै गरेको टिम देखेका जो कोहीले पर्फर्मेटिभिटीलाई प्रत्यक्ष भेटेका छन्।

फलामे पिँजडा र उपनिवेशित जीवन-जगत्

समाजशास्त्रले माक्स वेबरदेखि नै यही बहावलाई पछ्याउँदै आएको छ। उनले यसलाई तर्कीकरण (rationalization) भने: गणना र नियम जीवनका हरेक क्षेत्रमा फैलिँदै जानु। यो जहाँ पुर्‍याउँछ, त्यसलाई उनले stahlhartes Gehäuse, अर्थात् इस्पातजस्तो कडा खोलका रूपमा कल्पना गरे, जसलाई ट्याल्कट पार्सन्सको १९३० को अनुवादले "फलामे पिँजडा" (iron cage) भनेर प्रसिद्ध बनायो। युर्गेन हाबरमासले The Theory of Communicative Action (१९८१) मा हुसर्लको जीवन-जगत्लाई समाजशास्त्रीय ठेगाना दिए। प्रणालीका सञ्चालक माध्यम, पैसा र प्रशासनिक शक्ति, मानिसहरूले पहिले कुराकानी गरेर मिलाउने दैनिक अभ्यासभित्र पस्छन्, र हाबरमासले त्यसलाई जीवन-जगत्को उपनिवेशीकरण भने। प्रविधीकरण, गेस्टेल, पर्फर्मेटिभिटी र उपनिवेशीकरणले एउटै गतिलाई चार कोणबाट वर्णन गर्छन्।

यथार्थ फर्किन्छ

लाकाँले अनुभवलाई तीन दर्तामा बाँडे: छवि र तादात्म्यको काल्पनिक (Imaginary), भाषा, कानुन र ठूलो अन्य (big Other) को प्रतीकात्मक (Symbolic), र यथार्थ (Real), जुन प्रतीकीकरणको प्रतिरोध गर्छ र बारम्बार उही ठाउँमा फर्किरहन्छ। लाकाँलाई पढ्दै जिजेक हाम्रो समयलाई प्रतीकात्मक प्रभावकारिताको ह्रास को समय भन्छन्। ठूलो अन्य, अर्थात् शब्द र उपाधिहरूको अर्थको ग्यारेन्टी दिने साझा व्यवस्था, अब पूरै काम गर्दैन। कथाहरू गुणन हुँदै जान्छन्, कसैले पनि तीमध्ये कुनैलाई पूरै विश्वास गर्दैन, र जिजेकको पठनमा यथार्थ एउटा आघातका रूपमा फर्किन्छ: एउटा पतन, एउटा आक्रमण, एउटा रोगनिदान।

सेप्टेम्बर ११ का आक्रमणबारेको उनको पुस्तकले आफ्नो शीर्षक, Welcome to the Desert of the Real (२००२), The Matrix (१९९९) मा मोर्फियसको संवादबाट लियो, जुन फिल्मले बोद्रियारबाट सापट लिएको थियो। यस पाठमा सबै कुरा घुमिफिरी नक्सामै फर्किन्छ।

आजको कम्प्युटिङ र एआईसम्बन्धी राजनीतिक विमर्शमा यो फर्काइ बोक्ने दुई शब्दलाई हेरौँ। सार्वभौमिकता (sovereignty) त्यो ठाउँ हो जहाँ यथार्थ हराउन मान्दैन, डेटा सार्वभौमिकता र सार्वभौम एआई दुवैमा: कसको शरीर, कसको भूमि, कसका कुञ्जी। हरियोपन (greenness) आफ्नो प्रतीकात्मक प्रभावकारिता गुमाइसकेको एउटा संकेत हो, हरित कम्प्युटिङ, हरित एआई र हरित वृद्धिका लेबलमा जस्तै। अब सबै कुरा हरियो छ, त्यसैले कुनै पनि कुरा पूरै हरियो छैन।

कल्पना गरिएको मधुमेह एप

यही पाठका लागि बनाइएको एउटा मधुमेह एपको कल्पना गरौँ, जुन यी सबै पठन भेटिने ठाउँमा बस्छ। यी हरेक पठनसँग ग्लुकोजको एउटा मात्र रिडिङबारे भन्नुपर्ने केही न केही छ, र एपले ती सबै सुन्नुपर्ने हुन्छ।

आधुनिक संसारका कोड र वेट पहिले आइपुग्छन्, र थोकमा आइपुग्छन्:

  • रोगनिदानका कोड, ल्याबका कोड र एकाइ, र सन्दर्भ दायरा;
  • निर्देशिकाले तोकेका र चिकित्सकले मिलाउने उपचार लक्ष्य;
  • जोखिम अंक, दाबी कोड र राष्ट्रिय स्वास्थ्य योजनाका फारम;
  • मोडलका आउटपुट, मिटरको फोटोबाट निकालिएको अंकदेखि डाक्टरका लागि तयार पारिएको सारांशसम्म।

त्यो थाकको टुप्पोमा विश्वव्यापी लक्ष्य बस्छन्। मे २०२२ मा विश्व स्वास्थ्य सभाले मधुमेहका लागि पहिलो विश्वव्यापी कभरेज लक्ष्य अनुमोदन गर्‍यो, जुन २०३० सम्म पूरा गर्नुपर्छ: मधुमेह भएका ८०% मान्छेको रोगनिदान, निदान भएकामध्ये ८०% को ग्लाइसेमियामा राम्रो नियन्त्रण, ८०% को रक्तचापमा राम्रो नियन्त्रण, ४० वर्ष वा माथिका मधुमेह भएका ६०% मान्छेले स्टाटिन पाउने, र टाइप १ मधुमेह भएका सबैले सुपथ इन्सुलिन र रगतको ग्लुकोज आफैँ जाँच्ने सुविधा पाउने।

समाजशास्त्रीहरूले यो थाकलाई धेरै समयदेखि पछ्याउँदै आएका छन्। जेफ्री बाउकर र सुसन लेह स्टारले Sorting Things Out (१९९९) मा रोगहरूको अन्तर्राष्ट्रिय वर्गीकरण (ICD) लाई कुनै रोग वा मृत्युलाई एउटा कोडमा अटाउन लाग्ने श्रमसम्म पछ्याए। थियोडोर पोर्टरको Trust in Numbers (१९९५) ले २०३० का लक्ष्यजस्ता अंकहरू किन टाढासम्म वजन बोक्छन् भनेर व्याख्या गर्छ: परिमाणीकरण दूरीको प्रविधि हो, जहाँ व्यक्तिगत भरोसा पुग्दैन त्यहाँ भरोसा गरिने।

उही रिडिङले प्रायः अलिखित सम्झौताहरूलाई पनि जवाफ दिन्छ:

  • डाक्टरसँग सहमति भएको लक्ष्य, जुन मिति लेखिएको एउटा सानो सम्झौता हो;
  • कसले खबर लिन्छ, कसले तिर्छ, कसले खाना पकाउँछ र कसले क्लिनिकसम्म साथ जान्छ भन्ने परिवारभित्रको व्यवस्था, जसको एउटा भाग प्रायः विदेशमा रहेका छोरा वा छोरीले बोकेका हुन्छन्;
  • क्लिनिक र ल्याबका काम गर्ने तरिका, तिनका रिफरल स्लिप र खुल्ने समय;
  • व्रत, चाडपर्व र विवाह, जहाँ योजना र पात्रो भेटिन्छन्।

ह्यारोल्ड गारफिन्केलले यी सम्झौता क्लिनिकका फाइलभित्रै भेटे। "'Good' Organizational Reasons for 'Bad' Clinic Records" (१९६७) मा उनले देखाए कि बाहिरी अनुसन्धातालाई अपूर्ण देखिने अभिलेखहरू क्लिनिक र बिरामीबीचको सम्झौताको प्रमाणका रूपमा पढ्दा अर्थपूर्ण हुन्छन्, किनकि ती मामिला पहिल्यै जान्ने मान्छेका लागि लेखिएका हुन्छन्।

र यसले शब्दका दुवै अर्थमा मापनलाई जवाफ दिन्छ: हामीले लिने माप र हामीले नाप्ने तरिका। एउटै बिहानको मिटर रिडिङ र ल्याब नतिजा, एउटा mg/dL मा र अर्को mmol/L मा, गत हप्ताबाट सम्झिएको एउटा अंक, आज आफूलाई कस्तो लाग्छ भनेर कसैले भनेको कुरा: हरेक एउटा माप हो, र हरेकले आफ्नै नाप्ने तरिका साथमा ल्याउँछ।

यस्तो एपले आधुनिक संसारका कोड र वेटलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक र राष्ट्रिय सम्झौता, कार्यप्रवाह, लक्ष्य, निशाना र मापनसँग भिडाउँछ। भिडाउनु सिकर्मीको कार्यशालाको अर्थमा: फल्याकलाई भित्तामा भिडाएर दुवै कहाँ छुन्छन् भनेर हेर्नु।

ती शरीरमा छुन्छन्। बिहान तीन बजे रगतमा ग्लुकोज घट्नु यथार्थको मरुभूमि जत्तिकै यथार्थ हुन्छ, र माथिका हरेक तह त्यसैमा अवतरण गर्नुपर्छ: त्यसलाई वर्गीकरण गर्ने कोड, त्यसले छुटाउने लक्ष्य, फोन कल पाउने मान्छे, र घटनाका आफ्ना लगबाट त्यसबारे जवाफ दिने मोडल।

मानौँ, मेसिनले त्यो मिटरको फोटोबाट अंक पढ्दा त्यो रिडिङ व्यक्तिले पुष्टि गरेपछि मात्र गनिन्छ। त्यो सानो कदम कार्यप्रवाहका रूपमा हुसर्लको पुनःसक्रियता हो। त्यहाँ उपस्थित व्यक्तिले हेर्ने काम फेरि गर्छ र त्यसमा हस्ताक्षर गर्छ, अनि हस्ताक्षरित अभिलेखले जहाँ गए पनि आफ्नो उत्पत्ति साथमा बोक्छ, जसले डेरिडाको चिन्तालाई त्यही चिन्ता उठाउने लेखनबाटै जवाफ दिन्छ। लाखौँ अरू अभिलेखसँग जोडिँदा पनि त्यो अभिलेखले राष्ट्रिय अंकलाई, र त्यसमार्फत २०३० का लक्ष्यलाई, पोषण दिइरहन्छ। व्यक्ति, परिवार, क्लिनिक र राष्ट्र सबै अन्ततः एउटै पुष्टि गरिएको अंकबाट सुरु भएका अभिलेख पढ्न पुग्छन्।

लग, ओलग, अन्टोलग

यस्तो एपमुनिका प्रणालीहरूको पनि कल्पना गरौँ, माथिका पठनलाई शब्दशः लिने तीन तहमा बनेका। यी तहले मिलेर मैले २०१४ मा लेखेको म्याट्रिक्समा पहिलोपटक कोरेको सोसियोवेयर (socioware) को मेरुदण्ड बनाउँछन्। त्यो म्याट्रिक्स कोप्लानेटरी समूहहरूमा हाम्रो अनुसन्धानको मार्गचित्र थियो: चिन्तक, प्रणाली वास्तुकार र कम्प्युटर विज्ञानका विद्यार्थीहरूका समूह।

  • लग (log)। हरेक पक्षले हस्ताक्षरित प्रविष्टिहरूको आफ्नै थप्ने मात्र मिल्ने (append-only) लग राख्छ: रिडिङ, टिपोट, सहमति, भेटघाट, दाबी। सच्याइ भनेको आफूले सच्याउने कुरातिर औँल्याउने अर्को एउटा प्रविष्टि हो, त्यसैले लग खुलामा भएको अवसादन हो, अघिल्लो तहमाथि अर्को हस्ताक्षरित तह।
  • ओलग (olog)। हरेक पक्षले स्पिभाक र केन्टको अर्थमा एउटा अन्टोलोजी लग पनि राख्छ: आफूले व्यवहार गर्ने वस्तुका प्रकारका लागि बाकस, ती कसरी सम्बन्धित छन् भन्नका लागि तीर, र चित्रभित्रका कुन बाटाहरू मिल्छन् भन्ने अभिलेख। क्लिनिकको ओलगले रिफरल के हो र नतिजा भनेर के गनिन्छ भन्ने कुरा मान्छे र सफ्टवेयर दुवैले जाँच्न सक्ने रूपमा बताउँछ।
  • अन्टोलग (ontolog)। पक्षहरूमाथि एउटा साझा शब्दकोश र अन्टोलोजी बस्छ, त्यो प्रतीकात्मक व्यवस्था जसलाई नोडहरू (व्यक्ति, परिवार, क्लिनिक), संघहरू (कुनै राष्ट्रको स्वास्थ्य प्रणाली) र विश्वव्यापी व्यवस्था (हरेक राष्ट्रका लागि लक्ष्य र निर्देशिका तोक्ने WHO जस्ता निकाय) ले आफ्ना ओलगबीच अनुवाद गर्न प्रयोग गर्छन्। ल्याबले "नतिजा" भन्छ र क्लिनिकले "प्रतिवेदन" भन्छ भने, ती दुवै एउटै कुरा रहेछन् भन्ने कुरा अन्टोलगमा थाहा हुन्छ।
हरेक पक्ष (व्यक्ति र परिवार, क्लिनिक, राष्ट्र, विश्वव्यापी निकाय) को आफ्नै लग र ओलग हुन्छ, अनि एउटा साझा अन्टोलग ती सबैमाथि रहन्छ।

हरेक पक्षले आफ्नै लगमा मात्र लेख्छ र त्यसैबाट आफ्नो ओलग पढ्छ। ओलगहरू साझा अन्टोलगमा भेटिन्छन्, जुन अरू सबै कुराजस्तै थपिँदै बढ्छ।

उही तीन तह २०१४ को म्याट्रिक्सभरि दौडिन्छन्। पङ्क्ति ३ ले यस्ता समतल शब्दकोशको कल्पना गर्‍यो, जसका अज्ञात मानहरू अर्को शब्दकोशतिर औँल्याउँछन्, जुन एक-एक सन्दर्भ गरेर बढेको अन्टोलग हो। पङ्क्ति ४ सङ्केतशास्त्र (semiotics) थियो, संकेतको त्यो अध्ययन जसलाई रोलाँ बार्थ र उनीपछि बोद्रियारले संकेतले बोक्ने सामाजिक शक्तिका लागि पढे। पङ्क्ति १० देखि १२ नजिकैका सहकार्यबाट, SocioWare शीर्षकमुनि अलि पर रहेका नवप्रवर्तनलाई लोकतान्त्रिक बनाउने बजारहरू हुँदै, सिद्धान्त र व्यवहारमा समानतासम्म पुगे, अर्थात् दुई पक्षले कहिले एउटै कुरा भनिरहेका हुन्छन् भन्ने प्रश्न। बाह्र वर्षपछि ती पङ्क्तिहरू माथिको चित्रको क्याप्सनजस्ता लाग्छन्।

हरेक तह कुनै न कुनै पठनसँग पनि मिल्छ। लग पुनःसक्रियता समेटिएको हुसर्लको अवसादन हो, किनकि हस्ताक्षरित प्रविष्टि भएको जोकोहीले त्यसलाई हस्ताक्षर गर्ने व्यक्तिसम्म पछ्याउन सक्छ। यो डेरिडाको लेखन पनि हो, र अभिलेख घर छोडेपछि पनि टाँसिइरहने चिह्न हस्ताक्षर नै हो। अन्टोलग लाकाँको अर्थमा एउटा प्रतीकात्मक व्यवस्था हो, साझा शब्दकोशका रूपमा लेखिएको ठूलो अन्य, जसले जिजेकको निदानलाई सिधै डिजाइनभित्र ल्याउँछ।

समाजशास्त्रसँग यिनै तहका नाम छन्। हस्ताक्षरित प्रविष्टि ब्रुनो लातुरले अपरिवर्तनीय चलायमान (immutable mobile, १९८६) भनेको कुरा हो: यात्रा गर्न, सारिन र अरूसँग जोडिन सक्ने तर पनि नबदलिई पुग्ने अङ्कन। अन्टोलग सुसन लेह स्टार र जेम्स ग्रिजमरको अर्थमा (१९८९) एउटा सीमा-वस्तु (boundary object) हो: हरेक पक्षले आफ्नै तरिकाले प्रयोग गर्न सक्ने गरी लचिलो, र सबैमा एउटै पहिचान राख्न सक्ने गरी बलियो। ओलग राख्नु भनेको बाउकर र स्टारले वर्णन गरेको वर्गीकरणको श्रम हो, र राष्ट्रिय अंकतर्फ जाँदै गरेको पुष्टि गरिएको रिडिङ हस्ताक्षरसहितको पोर्टरको अंकमाथिको भरोसा हो।

यिनै तहबाट Unified Knowledge Access & Distributed Intelligence सुरु भएको थियो: अपरिवर्तनीय तथ्यहरूको एउटा भण्डारण तह, जसलाई हरेक एप्लिकेसनले एउटै साझा अन्टोलोजीमार्फत आफ्नै डोमेन मोडलमा प्रक्षेपण गर्छ। लगहरू त्यही तह हुन्, हरेक पक्षले राखेका र हस्ताक्षर गरेका। ओलगहरू प्रक्षेपण हुन्, र अन्टोलग साझा अन्टोलोजी हो, अरू सबै कुराजस्तै थपिँदै बढेको।

यी तहमाथि रिट्रिभल पाइपलाइन पनि मिल्छन्। त्यहाँ एउटा राखे भने त्यसले RAG ले अहिले गरिरहेकै काम गर्छ, सामग्रीका आधारमा खोज्छ र एक वा धेरै मोडलका लागि सन्दर्भ जुटाउँछ, अनि खोजिएको हरेक प्रविष्टि आफ्नो हस्ताक्षरसहित र लेख्ने पक्षका लागि त्यसको अर्थ के थियो भन्ने ओलगको विवरणसहित आइपुग्छ। एम्बेडिङहरूले अनुमान गर्ने अनुवादको एक भाग त्यसपछि अन्टोलगले पक्षहरूका शब्दबीच घोषित समानताका रूपमा बोक्छ, जुन म्याट्रिक्सको समानतासम्बन्धी पङ्क्ति काममा लगाइएको हो। सामग्रीद्वारा खोज, सामग्री र उत्पत्तिद्वारा खोजमा विस्तार हुन्छ। पुनःसक्रियता हस्ताक्षर गर्नेसम्म एक कदम मात्र टाढा रहन्छ, र त्यस सन्दर्भबाट मोडलले जे लेख्छ त्यो अर्को एउटा प्रविष्टिका रूपमा लगमै फर्किन्छ, त्यसको जिम्मा लिनेको हस्ताक्षरसहित। Amnesiac APEs को क्लिपबोर्ड त्यसले मागेको साझा स्मृतिमा विस्तार हुन्छ, हरेक प्रविष्टिमा हस्ताक्षरसहित।

पतनपछि पनि कुनै साझा व्यवस्था टिकिरहन सक्छ? यो पाठले अघि सार्ने उत्तर यस्तो छ: अन्टोलग पनि लगहरूजस्तै एक-एक सह-हस्ताक्षरित थपसँग बढ्न सक्छ, जसको अधिकार त्यसमा थप्ने पक्षहरूबाटै आउँछ।

थप्ने मात्र

अहिलेसम्मका हरेक पठन एउटै प्रश्न वरिपरि घुमेका छन्, अर्थ हस्तान्तरण हुँदा कसरी बाँच्छ, र मोनोटोन सहकार्यले त्यसको जवाफ सम्भव भएसम्मको सबैभन्दा सामान्य नियमले दिन्छ: थप्ने मात्र।

कुनै सहकार्य मोनोटोन तब हुन्छ, जब कुनै पक्षले पछि थाहा पाउने कुनै पनि कुराले उसले पहिल्यै निकालिसकेको निष्कर्ष फिर्ता लिन सक्दैन। Collaboration Is Composition ले यसलाई सटीक बनायो। हरेक पक्ष एउटा बाकस हो, जसले हस्ताक्षरित अभिलेखको लग पढ्छ र आउटपुट दिन्छ। मोनोटोनिसिटी आफैँमा एउटा सर्त हो: बढी अभिलेखले कहिल्यै आउटपुट घटाउँदैन। पेपरको मोनोटोन बाकसले मोडललाई सफा राख्ने दुई परिपाटी थप्छ: बाकसलाई उसकै आउटपुट खुवाउँदा उसले केही नयाँ थाहा पाउँदैन, र सुरुको लग मात्र देखेको बाकसले केही पनि भन्दैन।

$$L \subseteq L' \implies \mathrm{Out}(L) \subseteq \mathrm{Out}(L') \qquad \mathrm{Out}(L \cup \mathrm{Out}(L)) = \mathrm{Out}(L) \qquad \mathrm{Out}(L_0) = \varnothing$$

वितरित प्रणालीको CALM प्रमेयले पहिलो सर्त किन महत्त्वपूर्ण छ भनेर व्याख्या गर्छ: कुनै समस्याको समन्वयबिनाको सुसंगत कार्यान्वयन ठ्याक्कै तब सम्भव हुन्छ, जब त्यो मोनोटोन हुन्छ। जोसेफ हेलरस्टाइनले यसको अनुमान (conjecture) गरे, टम आमेलूट, फ्र्याङ्क नेभेन र यान भान डेन बुस्सेले वितरित क्वेरीको एउटा औपचारिक मोडल, रिलेसनल ट्रान्सड्युसरका नेटवर्कका लागि यसलाई प्रमाणित गरे, र हेलरस्टाइन र पिटर आल्भारोको "Keeping CALM" (२०२०) ले यसको सामान्य विवरण दिन्छ। Collaboration Is Composition ले हस्ताक्षरित अभिलेखमाथिका बाकसहरूका लागि यस नतिजाको आफ्नै रूप Lean मा प्रमाणित गर्छ। थप्ने मात्र गर्ने पक्षहरू आ-आफ्नै गतिमा काम गर्न, कुनै पनि क्रममा अभिलेख पाउन र अन्ततः सहमतिमै पुग्न सक्छन्, किनकि हरेक नयाँ अभिलेखले सबैलाई एउटै दिशातर्फ सार्छ। तिनलाई लयमा राखिरहन कसैको आवश्यकता पर्दैन। जहाँ अर्केस्ट्रेटर अझै उपयोगी हुन्छ, त्यहाँ ऊ आफ्नै लग र आफ्नै हस्ताक्षरसहित अर्को एक सहकर्मीका रूपमा सामेल हुन्छ।

केही कदमलाई थपका रूपमा लेख्न सकिँदैन। तिनी कुनै कुराको अनुपस्थिति मा निर्भर हुन्छन्: कसैले आपत्ति गरेको छैन, यो नवीनतम संस्करण हो, स्लट अझै खाली छ। उही पेपरले प्रमाणित गर्छ कि यस्तो कदम दुई फरक तर निष्पक्ष डेलिभरी क्रममा फरक नतिजामा पुग्न सक्छ, त्यसैले यसलाई समन्वय चाहिन्छ। मोडलले त्यो समन्वय सह-हस्ताक्षरका रूपमा माग्छ: दुवै पक्षले हस्ताक्षर गरेको रसिद, वा तिनले साझा रूपमा मानेको साक्षीले हस्ताक्षर गरेको टाइमस्ट्याम्प, जसले क्रम तय गर्छ। यस्तो हरेक कदमले पक्षहरूले त्यसलाई सँगै, अभिलेखमै टुंगो लगाउने ठाउँ चिनाउँछ। मोनोटोन नभएको बाँकी भाग सानो, देखिने र सह-हस्ताक्षरित हुन पुग्छ।

मोनोटोन सहकार्यमार्फत वितरित स्व-संगठनको सार यही हो। जहाँ झरे पनि सुरक्षित रहने थपहरू, र अनुपस्थितिले फरक पार्ने बिन्दुहरूमा केही सह-हस्ताक्षरित वा साक्षीसहितका निर्णयबाट व्यवस्था बन्छ। यसले यस्तो व्यवस्था कसरी बन्न सक्छ भनेर वर्णन गर्छ, र हरेक नोडले कुन कुरालाई मूल्य दिन्छ भन्ने कुरा त्यही नोडमा छोड्छ।

अभिलेख राख्ने हरेक प्रणालीमा अवसादन हुन्छ, र पुनःसक्रियता कति टाढासम्म पुग्न सक्छ भन्ने कुरा तहहरू कसले राख्छ भन्नेमा निर्भर गर्छ। बन्द (gated) प्लेटफर्ममा कोड र वेट प्लेटफर्मसँगै रहन्छन्, जसले त्रैमासिक अंकले मागेजति बेला दुवैलाई फेरि लेख्न सक्छ। मोनोटोन सहकार्यमा हरेक तह हस्ताक्षरित हुन्छ र लेख्ने पक्षहरूसँगै रहन्छ, त्यसैले अभिलेख भएको जोकोहीले तिनलाई खोतल्दै तल पुगेर हेर्ने काम फेरि गर्न सक्छ।

बोद्रियारको अन्तिम चरण यहाँ पनि आइपुग्छ। मोडलले अझै पनि कहिल्यै नघटेको घटनाको अभिलेख लेख्न सक्छ। मोनोटोन सहकार्यमा त्यो अभिलेख अरू कुनै प्रविष्टिजस्तै लगमा सामेल हुन्छ, त्यसको जिम्मा लिन रोज्ने व्यक्तिको हस्ताक्षरसहित, र त्यो हस्ताक्षरले कसलाई सोध्ने भन्ने ठ्याक्कै बताउँछ।

अनार्किटेक्चरदेखि सोसियोवेयरसम्म

अनार्किटेक्चर (२०२०) मा म पोस्ट-एजाइल, प्रबन्धकविहीन टिम चलाउने तरिका खोज्दै थिएँ। फ्रेड जर्जको "programmer anarchy" ले मनोवृत्ति दियो, प्लगइनहरूको इम्पेरेटिभ खोलभित्रको फङ्सनल कोरले वास्तुकला दियो, र कन्वेको नियमले दुवैलाई जोड्यो: कुनै संस्थाले अन्ततः आफ्नै सञ्चार संरचनाजस्तै आकारका प्रणाली डिजाइन गर्छ। एक जना पाठकले बरु "goodwillchitecture" सुझाए, र मैले सम्झौतावाद (contractualism) र गैर-जबर्जस्ती सहमतिका रूपमा बुझिएको अराजकतावादबाट जवाफ दिएँ।

छ वर्षपछि, त्यो निबन्धको हरेक टुक्रा यहाँ वर्णन गरिएको सोसियोवेयरको एउटा टुक्रा बनेको छ:

  • फङ्सनल कोर डिस्क्रिट गणित र हस्ताक्षरित अभिलेखको कोर बनेको छ, जहाँ हरेक बाकस आफ्नो लगको मोनोटोन फलन हो;
  • प्लगइनहरू पक्ष बनेका छन्, जो मेलबक्समार्फत एकअर्कासँग जोडिएका छन्;
  • उदीयमान नेतृत्व कुनै कुञ्जीलाई के हस्ताक्षर गर्ने अनुमति छ भन्नेबाट आउने अधिकार बनेको छ, र अर्केस्ट्रेटर अर्को एक सहकर्मी बनेको छ;
  • प्राविधिक शृङ्खलाबाहिर बस्ने प्रबन्धकले बन्द प्लेटफर्ममा आफ्नो ठूलो आकारको प्रतिरूप भेटेको छ, जुन आफूले सेवा दिने हरेक शृङ्खलाबाहिर बस्छ र तैपनि सर्त तोक्छ।

गैर-जबर्जस्ती सहमति पूरै जस्ताको तस्तै सर्छ। हस्ताक्षर भनेको अभिलेखमा बदलिएको मञ्जुरी हो, जुन रोक्न सक्ने पक्षले दिएको हुन्छ, र मोनोटोन सहकार्य यस्तै अभिलेखहरूबाट बढ्ने सहमति हो। कन्वेको नियम पनि यससँगै ठूलो हुन्छ। हस्ताक्षरित, थपिँदै जाने अभिलेखमार्फत सहकार्य गर्ने समाजहरूले त्यही सहकार्यको आकारका प्रणाली पाउँछन्: धेरै लग, धेरै ओलग र एउटा अन्टोलग, थपिँदै बढेको।

अनार्किटेक्चर समस्याको परिभाषाबाटै समाधान निस्कनेमा टुंगिएको थियो। अर्थ पनि त्यसरी नै निस्कन सक्छ, थपिने मात्र अभिलेखबाट, त्यहाँ उपस्थित हुनेहरूले हस्ताक्षर गरेर साझा गरेका। यस्तो सामाजिक रूपमा सचेत टुलिङलाई के भन्न सकिएला? फेरि एकपटक, उत्तर प्रश्नबाटै आउँछ।

हामी यसलाई सोसियोवेयर भन्न सक्छौँ।

पठन सूची

  • Edmund Husserl, Logical Investigations (1900 and 1901).
  • Edmund Husserl, The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology (written 1934 to 1937), trans. David Carr (1970), with "The Origin of Geometry" (1936).
  • Martin Heidegger, Being and Time (1927), trans. John Macquarrie and Edward Robinson (1962).
  • Martin Heidegger, "The Question Concerning Technology" (1954), in The Question Concerning Technology and Other Essays, trans. William Lovitt (1977).
  • Jacques Derrida, Edmund Husserl's Origin of Geometry: An Introduction (1962), trans. John P. Leavey Jr. (1978).
  • Maurice Merleau-Ponty, "Eye and Mind" (1961), trans. Carleton Dallery, in The Primacy of Perception, ed. James M. Edie (1964).
  • Jorge Luis Borges, "On Exactitude in Science" (1946).
  • Roland Barthes, Mythologies (1957).
  • Jean Baudrillard, Symbolic Exchange and Death (1976).
  • Jean Baudrillard, Simulacra and Simulation (1981), trans. Sheila Faria Glaser (1994).
  • Jean-François Lyotard, The Postmodern Condition: A Report on Knowledge (1979), trans. Geoff Bennington and Brian Massumi (1984).
  • Jacques Lacan, "The Mirror Stage as Formative of the I Function", in Écrits (1966).
  • Jacques Lacan, The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis, Seminar XI (1973), trans. Alan Sheridan (1977).
  • Slavoj Žižek, The Ticklish Subject (1999), ch. 6, and Welcome to the Desert of the Real (2002).
  • Max Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905), trans. Talcott Parsons (1930).
  • Alfred Schutz, The Phenomenology of the Social World (1932).
  • Peter Berger and Thomas Luckmann, The Social Construction of Reality (1966).
  • Harold Garfinkel, "'Good' Organizational Reasons for 'Bad' Clinic Records", in Studies in Ethnomethodology (1967).
  • Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action, vol. 2 (1981).
  • Bruno Latour, "Visualisation and Cognition: Thinking with Eyes and Hands" (1986).
  • Susan Leigh Star and James Griesemer, "Institutional Ecology, 'Translations' and Boundary Objects" (1989).
  • Theodore Porter, Trust in Numbers: The Pursuit of Objectivity in Science and Public Life (1995).
  • Geoffrey Bowker and Susan Leigh Star, Sorting Things Out: Classification and Its Consequences (1999).
  • David Spivak and Robert Kent, "Ologs: a categorical framework for knowledge representation" (2012).
  • Melvin Conway, "How Do Committees Invent?" (1968).
  • Fred George, "Programmer Anarchy", talk at GOTO Aarhus (2011).
  • Tom Ameloot, Frank Neven and Jan Van den Bussche, "Relational transducers for declarative networking" (2011).
  • Joseph Hellerstein and Peter Alvaro, "Keeping CALM: when distributed consistency is easy" (2020).
  • Patrick Lewis et al., "Retrieval-augmented generation for knowledge-intensive NLP tasks" (2020).
  • World Health Organization, First-ever global coverage targets for diabetes adopted at the 75th World Health Assembly (2022).
  • Risav Karna, Anarchitecture (2020).
  • Risav Karna, Amusing our Devs to Death - I (2020).
  • Risav Karna, Time - I: A semantic crisis (2020).
  • Risav Karna, Time - II: An existential crisis (2020).
  • Risav Karna, Unified Knowledge Access & Distributed Intelligence (2026).
  • Risav Karna, Amnesiac APEs Wearing RAGs (2026).
  • Risav Karna, Collaboration Is Composition: Mealy Machines over Signed Records in Poly and Org (2026).

About the author

No comments yet. Be the first to comment.

Unified and Decentralized

Part 4 of 4

Large scale knowledge engineering and unified data access architecture for distributed intelligence and data sovereignty.

Start from the beginningUnified Knowledge Access & Distributed IntelligenceTowards a unified access architecture for a civilization-scale knowledge base - Part 1